Οι αρχές της φαινομενολογίας,
της κατασκευαστικής θεωρίας και της γνωστικής ψυχολογίας
συνιστούν τα θεμέλια της γνωσιακής θεωρίας και θεραπείας.
Υπάρχουν περίπου 20 είδη γνωσιακής ή γνωσιακής –
συμπεριφοριστικής προσέγγισης. Κατά τη
θεωρία αυτή, ο τρόπος που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και
ερμηνεύουν τις καταστάσεις επηρεάζει άμεσα το συναίσθημα και τη
συμπεριφορά τους και αντίστροφα.
Οι γνωσιακοί «χάρτες»,
τους οποίους
χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να προβλέψουν, να προσαρμοστούν και
να ελέγξουν τον κόσμο γύρω τους, βασίζονται σε γνωσιακές
κατασκευές ή «γνωσίες» (σκέψεις) με τις οποίες ερμηνεύουν την
πραγματικότητα.
Για τη γνωσιακή θεωρία,
οι
σκέψεις αποτελούν το κλειδί της παρέμβασης. Επομένως, στόχος του γνωσιακού θεραπευτή
είναι σε συνεργασία με τον θεραπευόμενο να επέμβει
στο επίπεδο της
δυσλειτουργικής σκέψης, προκειμένου να αμφισβητήσει την
βασιμότητά της και να την τροποποιήσει. Το αποτέλεσμα θα
περιλαμβάνει παράλληλες αλλαγές στο συναίσθημα και στην
συμπεριφορά.
Πρόκειται για μία
βραχεία και δομημένη θεραπευτική προσέγγιση η
οποία εστιάζει στο «εδώ και τώρα» των προβλημάτων των ανθρώπων.
Αποτελεί εκπαιδευτικό μοντέλο γιατί διδάσκει τους
θεραπευόμενους μεθόδους που μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να
αξιολογήσουν τις δυσλειτουργικές τους πεποιθήσεις και να τις
τροποποιήσουν.
Η πορεία της
βασίζεται στο
συνεργατικό εμπειρισμό και η Σωκρατική ή «μαιευτική» μέθοδος
αποτελεί σημαντικό εργαλείο του γνωσιακού θεραπευτή για την
απόσπαση και αναδόμηση των ρητών και άρρητων πεποιθήσεων των
θεραπευομένων. Η βιβλιογραφία έχει δείξει την αποτελεσματικότητα
της γνωσιακής ψυχοθεραπείας με ένα πλήθος ψυχικών διαταραχών
όπως κατάθλιψη, φοβίες, αγχώδεις διαταραχές, διαταραχές σίτισης,
προσωπικότητας κ.λπ.
